डॉ. प्रसाद देवधर यांचा जलसाक्षरता आणि नियोजनाचा जलमंत्र

डॉ. प्रसाद देवधर यांचा जलसाक्षरता आणि नियोजनाचा जलमंत्र

कोकणात भरपूर पाऊस पडतो, तरी उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वीच विहिरींची पाणीपातळी कमी होऊ लागते. सह्याद्रीत पडणारे पाणी अवघ्या काही अंतरावर समुद्राला जाऊन मिळते. त्यामुळे प्रश्न केवळ पाऊस किती पडतो हा नाही, तर पडलेले पाणी आपण किती अडवतो, जमिनीत किती मुरवतो आणि त्याचे नियोजन कसे करतो हा आहे.

ह्यावर्षी सिंधुदुर्गात लोकसहभागातून आजवर पाच हजारांहून अधिक बंधारे बांधले गेले आहेत. हा महत्त्वाचा प्रयत्न आहे; पण केवळ बंधारे बांधून पाण्याचा प्रश्न सुटणार नाही. त्यासाठी संपूर्ण पाणलोट क्षेत्राचा शास्त्रीय अभ्यास आणि सातत्यपूर्ण कृती आवश्यक आहे.

🌧️ जलसंधारणाची व्यापक दिशा

बंधाऱ्यांसोबत समतल चर (CCT), लहान अडथळे, मृद व जलसंधारण, जमिनीतील ओलावा टिकवणे आणि सेंद्रिय शेती यांचा एकत्रित विचार हवा. कोकणातील जांभ्या दगडाची जमीन, भूगर्भरचना आणि पाण्याचा वेग लक्षात घेऊन स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप जलरचना विकसित करायला हव्यात. पश्चिम महाराष्ट्रात उपयोगी ठरणारी प्रत्येक पद्धत कोकणातही तितकीच परिणामकारक ठरेल असे नाही. हवामान बदल आणि एल निनोसारख्या प्रक्रियांमुळे पावसाची अनिश्चितता वाढू शकते. त्यामुळे एखाद्या वर्षी चांगला पाऊस झाला म्हणून पुढील वर्षीही पाणी मुबलक असेल, असे गृहीत धरता येणार नाही. जलसंधारण हे संकटाच्या काळापुरते अभियान न राहता कायमस्वरूपी चळवळ बनायला हवे.

💧 पाणी अडवण्याबरोबर त्याचे नियोजनही महत्त्वाचे

विहिरी आणि बोअरवेलचे पुनर्भरण करणे, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आवश्यक आहे. बोअरवेल हा अमर्याद पाण्याचा स्रोत नाही. भूजलाचा अतिउपसा टाळून पृष्ठभागावरील पाणी आणि विहिरींचा योग्य वापर प्रथम करायला हवा. घरगुती सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन करून, आवश्यक ती प्रक्रिया केल्यानंतर ते नारळ, फणस, केळी आणि इतर झाडांसाठी वापरता येऊ शकते. यामुळे पिण्याच्या स्वच्छ पाण्यावरील ताण कमी होईल. मात्र घरगुती आणि औद्योगिक सांडपाण्यातील फरक लक्षात घेऊनच पुनर्वापर करणे गरजेचे आहे.

🌱 पाण्याचा संबंध शेती, रोजगार आणि ग्रामीण समृद्धीशी

कोणते पीक घ्यायचे, कोणत्या हंगामात पेरणी करायची आणि उपलब्ध पाण्यात कोणती शेती शक्य आहे, याचे नियोजन पारंपरिक अनुभव आणि आधुनिक विज्ञान यांच्या आधारे व्हायला हवे. पाण्याचे नियोजन योग्य झाले तर शेती, दुग्धव्यवसाय, पशुपालन आणि स्थानिक उद्योगांना चालना मिळेल. गावात रोजगार व उत्पन्नाच्या संधी वाढल्या, तर मुंबईसारख्या शहरांकडे होणारे स्थलांतरही कमी होऊ शकते. बायोगॅससारखे उपक्रमही ग्रामीण विकासाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. बायोगॅसमुळे स्वयंपाकासाठी सिलिंडरवरील अवलंबित्व कमी होते, जंगलावरील इंधनाचा ताण घटतो, महिलांचा वेळ वाचतो आणि उरलेल्या शेणखताचा शेतीत उपयोग करता येतो. जलसंधारण, जंगलसंवर्धन, ऊर्जा बचत आणि शेती यांचा एकत्रित विचार केला पाहिजे.

🤝 पाणी हा गावागावांतील समन्वयाचा विषय

नदी, नाले आणि भूजलप्रवाहांना गावांच्या सीमा माहीत नसतात. वरच्या गावाने पाणी पूर्णपणे अडवले, तर खालच्या गावांवर परिणाम होऊ शकतो. म्हणून पाण्याचा प्रवाह, अतिरिक्त पाण्याचा सुरक्षित निचरा आणि वरच्या-खालच्या गावांतील समन्वय यांचा विचार करूनच जलसंधारणाची कामे व्हायला हवीत. धरण जवळ असूनही स्थानिक गावांना पाणीटंचाईचा सामना करावा लागतो, अशी परिस्थिती काही ठिकाणी दिसते. त्यामुळे पाणी साठवणे एवढेच नव्हे, तर त्याचे न्याय्य वितरण आणि स्थानिक गरजांनुसार नियोजनही महत्त्वाचे आहे.

📚 जलसाक्षरता, लोकसहभाग आणि प्रशासनाची साथ

गावचे सरपंच, ग्रामपंचायत सदस्य, लोकप्रतिनिधी, अधिकारी, स्वयंसेवी संस्था आणि नागरिक यांनी जलप्रश्नाचा अभ्यास करायला हवा. भगीरथ संस्थेने पाण्याविषयीची सुमारे तीन हजार पुस्तके लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा विचार केला आहे. जलसंधारणामागचे विज्ञान समजले, तरच लोकसहभाग आणि कामातील सातत्य टिकेल. प्रशासनानेही शेतकऱ्यांच्या प्रत्यक्ष अडचणी समजून घ्याव्यात. परवानग्या आणि कागदपत्रांच्या प्रक्रियेत अडथळे निर्माण करण्याऐवजी स्थानिक उपक्रमांना कार्यक्षम साथ द्यावी. गावातील जत्रा आणि गणेशोत्सवाप्रमाणे जलसंधारणालाही सामूहिक चळवळीचे स्वरूप देता येईल. समाजाने प्रत्येक प्रश्नासाठी सरकार किंवा बाहेरील मदतीवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या क्षमतेचा उपयोग करायला हवा. सरकारने आणि इतर संस्थांनी या प्रयत्नांना पाठबळ द्यावे. गावातील विहिरी, तलाव आणि इतर जलस्रोतांची स्थिती, पाण्याची उपलब्धता व वापर यांची नियमित नोंद ठेवली पाहिजे.

🏡 पाण्याचे नियोजन म्हणजे गावाच्या भविष्याचे नियोजन

विकास म्हणजे केवळ इंटरनेट, मोठ्या इमारती किंवा इतर भौतिक सुविधा नव्हेत. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे सुयोग्य व्यवस्थापन, जंगलांचे संरक्षण आणि प्रत्येकाला पुरेसे पाणी मिळणे हेदेखील विकासाचे महत्त्वाचे निकष आहेत. गावातील तलाव भरले आहेत का? लोकांना पिण्यासाठी पाणी मिळते का? शेती आणि पशुपालनासाठी पाणी उपलब्ध आहे का? स्थानिक रोजगाराच्या संधी वाढत आहेत का? या प्रश्नांवरूनच विकासाची दिशा ठरायला हवी. प्रत्येक गावाने पुढील २५ वर्षांचा विचार करून जलस्रोत, शेती, जंगल आणि रोजगार यांचे दीर्घकालीन नियोजन करावे.

डॉ. प्रसाद देवधर यांच्या जलसाक्षरतेच्या विचारांचा गाभा हाच आहे —

पाणी अडवा, पाणी जिरवा, पाण्याचा पुनर्वापर करा आणि त्याचे नियोजन विज्ञानाच्या आधारे करा. लोकांनी पुढाकार घ्यावा, प्रशासनाने साथ द्यावी आणि प्रत्येक गावाने आपल्या पाण्याची जबाबदारी स्वीकारावी. कारण पाण्याचे नियोजन म्हणजेच गावाच्या भविष्याचे नियोजन!