सिंधुदुर्गच्या दुग्धवाढीत कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञानाचा मोलाचा वाटा

मागील पाच ते सहा वर्षांत सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात दूध उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली आहे. पारंपरिक पद्धतींमधून आधुनिक पशुपालन व्यवस्थेकडे होत असलेला हा बदल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत सकारात्मक ठरत आहे. या वाढीमागे अनेक घटक असले तरी कृत्रिम रेतन (Artificial Insemination – AI) तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर हे त्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचे कारण आहे.

सुधारित जनुकसंवर्धनामुळे वाढले दूध उत्पादन

पूर्वी स्थानिक गाई-म्हशींची उत्पादकता मर्यादित होती. पण कृत्रिम रेतनाच्या माध्यमातून उच्च दूध देणाऱ्या वाणांचे वीर्य वापरल्याने:

अधिक दूध देणारी कालवडी तयार होत आहेत

जनावरांची एकूण उत्पादनक्षमता वाढत आहे

शेतकऱ्यांचे दुधावरील उत्पन्न स्थिर आणि जास्त होत आहे

कमी जनावरांत जास्त उत्पादन शक्य होत आहे

यामुळे दुग्धव्यवसाय हा केवळ पूरक व्यवसाय न राहता मुख्य उत्पन्नाचा स्त्रोत बनू लागला आहे.

कोल्ड चेन – कृत्रिम रेतन यशस्वी होण्याचा कणा

कृत्रिम रेतन प्रक्रियेमध्ये सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे वीर्याचे योग्य तापमानात साठवण. हे वीर्य -196°C तापमानात Liquid Nitrogen मध्ये साठवले जाते. ही कोल्ड चेन जपली गेली तरच रेतन यशस्वी होते.

जर तापमानात थोडाही फरक पडला, तर वीर्याची गुणवत्ता कमी होते आणि गाभणधारणा होण्याचे प्रमाण घटते. त्यामुळे Liquid Nitrogen कंटेनरची उपलब्धता आणि योग्य वापर ही अत्यावश्यक बाब आहे.

भागीरथ ग्रामविकास प्रतिष्ठानची पुढाकार

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात कृत्रिम रेतन सेवा अधिक सक्षम करण्यासाठी भागीरथ ग्रामविकास प्रतिष्ठान महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.

संस्थेच्या पुढाकारातून: 

कृत्रिम रेतनासाठी आवश्यक Liquid Nitrogen कंटेनर अनुदानावर उपलब्ध

दुर्गम भागातील शेतकऱ्यांनाही वेळेवर सेवा

उच्च गुणवत्तेचे वीर्य सुरक्षित ठेवण्याची सुविधा

या उपक्रमामुळे सेवा केवळ उपलब्धच नाही, तर गुणवत्तापूर्ण आणि विश्वासार्ह बनली आहे.

सावंतवाडीतील डॉ. गवस यांना कंटेनर प्रदान

या प्रकल्पांतर्गत सावंतवाडी येथील डॉ. गवस यांना Liquid Nitrogen कंटेनर प्रदान करण्यात आला. यामुळे:

त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील शेतकऱ्यांना अधिक प्रभावी कृत्रिम रेतन सेवा मिळणार

गाभणधारणा दर वाढण्यास मदत होणार

अधिक दूध देणाऱ्या कालवडींची निर्मिती वेगाने होणार

ही मदत म्हणजे केवळ उपकरण देणे नसून संपूर्ण दुग्धसाखळी मजबूत करण्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.

शेतकऱ्यांसाठी दीर्घकालीन फायदे

या तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर झाल्यास पुढील काही वर्षांत:

सिंधुदुर्ग जिल्हा दुग्धउत्पादनात स्वयंपूर्ण होऊ शकतो

बाहेरील जनावरांवरील अवलंबित्व कमी होईल

स्थानिक पातळीवर उच्च उत्पादक जनावरांचा साठा वाढेल

ग्रामीण युवकांसाठी पशुवैद्यकीय व दुग्धव्यवसायात रोजगारनिर्मिती होईल

कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञान, मजबूत कोल्ड चेन व्यवस्था आणि भागीरथ ग्रामविकास प्रतिष्ठानसारख्या संस्थांचा पुढाकार — या तिन्हींच्या संगमातून सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दुग्धक्रांतीला गती मिळत आहे.

ही केवळ उत्पादनवाढ नाही, तर शाश्वत ग्रामीण विकासाकडे टाकलेले ठोस पाऊल आहे.